مىكند ، و باطلى را كه اجنبى از دين است زينت داده و در لفافه زيباى دين مىپيچد ، و نام دين بر آن مىگذارد ، و انسانهاى جاهل هم بدون دليل آن را مىپذيرند ، و علامت شيطانى بودن آن اين است كه خدا و رسول در ضمن تعاليم دينى خود نامى از آن نبرده باشند . و از خصوصيات سياق كلام و قيود آن اين معنا نيز استفاده مىشود ، كه خطوات شيطان تنها آن گامهايى از شيطان است ، كه در طريقه و روش پيروى شود . و اگر فرض كنيم كه اين پيروى كننده مؤمن باشد - كه طريقه او همان طريقه ايمان است لا جرم طريقه چنين مؤمنى طريقه شيطانى در ايمان است ، و وقتى بر هر مؤمنى دخول در سلم واجب باشد ، قهرا هر طريقى كه بدون سلم طى كند خطوات شيطان و پيروى از آن پيروى از خطوات شيطان خواهد بود . پس اين آيه شريفه نظير آيه : « يا أَيُّهَا النَّاسُ كُلُوا مِمَّا فِي الأَرْضِ حَلالًا طَيِّباً ، وَلا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ ، إِنَّه لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ إِنَّما يَأْمُرُكُمْ بِالسُّوءِ وَالْفَحْشاءِ ، وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّه ما لا تَعْلَمُونَ » « 1 » خواهد بود . و نيز نظير آيه : « يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ وَمَنْ يَتَّبِعْ خُطُواتِ الشَّيْطانِ ، فَإِنَّه يَأْمُرُ بِالْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ » « 2 » . و باز نظير آيه : « كُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّه وَلا تَتَّبِعُوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ : إِنَّه لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ » « 3 » مىباشد و فرق ميان اين آيات و آيه مورد بحث اين است كه در آيه مورد بحث به خاطر كلمه ( كافه ) دعوت متوجه به جماعت شده ، و در آيات نامبرده اين خصوصيت ، نيست پس آيه مورد بحث در معناى آيه : « وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّه جَمِيعاً وَلا تَفَرَّقُوا » « 4 » و آيه : « وَأَنَّ هذا صِراطِي مُسْتَقِيماً ، فَاتَّبِعُوه ، وَلا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِه » « 5 » است ، كه خطاب متوجه جامعه اسلام و مجموعه افراد شده .

--> ( 1 ) هان اى مردم از آنچه در زمين حلال و طيب است بخوريد ، و گامهاى شيطان را پيروى مكنيد كه او براى شما دشمنى است آشكار ، او تنها شما را به بدى و فحشا مىخواند و به اين دستور مىدهد كه به خدا چيزهايى را نسبت دهيد كه علمى بدان نداريد ، ( به تفسير اين آيه مراجعه شود . « سوره بقره آيه 168 » ( 2 ) اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد گامهاى شيطان را پيروى مكنيد ، و هر كس گامهاى شيطان را پيروى كند بداند كه شيطان به فحشا و منكر امر مىكند . « سوره نور آيه 21 » ( 3 ) از آنچه خدا روزيتان كرده بخوريد و گامهاى شيطان را پيروى مكنيد كه او براى شما دشمنى است آشكار . « سوره انعام آيه 142 » ( 4 ) سوره آل عمران آيه 103 ( 5 ) سوره انعام آيه 153